4 mei – Eerdere jaren

2019

IN VRIJHEID KIEZEN
toespraak bij de dodenherdenking op de begraafplaats van Noorddijk, 4 mei 2019

Op 23 mei 2019 worden er hopelijk weer Europese verkiezingen gehouden. Sinds 1979 mogen alle volwassen Europeanen stemmen voor een parlement dat een heel continent omvat. De Europese verkiezingen kenmerken zich door een lage opkomst. Van de partijen in het parlement hebben de meeste kiezers nog nooit gehoord. Om de grootste te noemen: de Europese Volkspartij. Dat is gezien de geschiedenis van de afgelopen eeuw opmerkelijk en jammer.

100 jaar geleden kwam Europa op adem na een verwoestende oorlog. Op 28 september 1919 werd in Nederland het algemeen kiesrecht ingesteld: voor zowel mannen als vrouwen. Nederland liep daarbij niet voorop, maar ook bepaald niet achteraan in Europa. Het algemeen kiesrecht betekende niet dat Nederland revolutionair veranderde. Het werden de jaren van de kabinetten Colijn, rechtlijnig en conservatief.

Het algemeen kiesrecht maakt vanaf de 19e eeuw langzaam opgang in de wereld. De jonge democratieën in Europa hadden het niet gemakkelijk. In Duitsland leidde de democratie door verkiezingen in 1933 tot een ongekend schrikbewind dat twaalf jaar zou aanhouden. In 1940 ondervond ook Nederland wat die onvrijheid inhield. Vanaf 15 mei dat jaar hielden de Nazi’s het land in hun greep. Vijf jaar oorlog volgden, een oorlog die naar het einde steeds grimmiger werd. Naarmate de Nazi’s minder succesvol waren, nam de terreur en het gebrek toe.

In januari 1942 werd boven Roodehaan een vliegtuig neergeschoten. Het was een Brits toestel dat terugkeerde van een bombardement op Emden. In het toestel zaten vier jongemannen: Alexander Muir Harvey, William Gray, John William Hallam en Richard Mannering Knapman. Het vliegtuig sloeg te pletter, hun lichamen werden verkoold teruggevonden. Ze zijn hier op de begraafplaats van de Gemeente Noorddijk begraven. Na de bevrijding zijn ze geïdentificeerd door het Rode Kruis. Ongetwijfeld hadden deze vier jongemannen weinig zelf te kiezen. In het Verenigd Koninkrijk gold vanwege de oorlog sinds 1939 dienstplicht voor alle mannen tussen 18 en 51 jaar. Ze stonden onder bevel en werden op deze missie gestuurd. Hun dood is niet zinloos; ik geloof dat zij hun plicht om de vrijheid te herstellen vol op zich namen: voor een wereld waarin ze wel mochten kiezen.

Op deze begraafplaats is ook Pop Dijkema begraven. Hij kon wel kiezen op de laatste dagen van de oorlog in Groningen. De Duitsers bleven ondanks de verloren strijd fel weerstand bieden. Op 16 april 1945 maakte Pop een keuze: samen met zijn broer Jan Jacob en zijn neef Jan bood hij aan om de Oostersluisbrug voor de geallieerden neer te laten. Een hachelijke onderneming. Onder dekking van de Canadezen lukte het om naar de machinekamer te kruipen en met de hand de brug naar beneden te draaien. De Duitse troepen hadden zich verschanst in Oosterhoogebrug en gaven veel tegenvuur. Een Canadese soldaat sneuvelde. Pop werd door een Duitse kogel getroffen in zijn bovenarm. Het was misschien geen weloverwogen daad, eerder nogal impulsief, maar wel de juiste keuze. De brug ging open en de Canadezen konden oprukken.

Tot slot is hier ook de laatste rustplaats van Dominee Brouwer. Jan Brouwer werd in september 1944 benoemd als predikant van Noorddijk, hij was 25 jaar oud. Ook hij koos: vrijwel meteen zette hij zich in voor het verzet. Vanuit de pastorie werden overvallen en andere acties beraamd om de bezetter zoveel mogelijk te hinderen. Een keuze die gemakkelijk verkeerd had kunnen uitpakken. Was het wel overwogen, misschien, maar wel een keuze waarvan hij wist dat het de goede was. Een keuze die Jan Brouwer zijn hele leven in ere hield. Hij was maar kort predikant in Noorddijk.
Na de oorlog was hij legerpredikant in toen nog Nederlands-Indië. Na 1949 was hij werkzaam in Friesland en vervolgens was hij directeur van het maatschappelijk werk te Arnhem.
De keus die hij in Noorddijk had gemaakt bleef in zijn hart. Zijn wens was hier begraven te worden, naast de vier gesneuvelde vliegeniers die het mogelijk hadden gemaakt dat er weer vrijheid was, vrijheid om te kiezen.

De Europese Unie is een samenwerkingsverband van vallen en opstaan. In 1942 leek het onmogelijk dat nog geen veertig jaar daarna Europeanen: Britten, Fransen, Duitsers, Nederlanders samen in vrijheid een gezamenlijk parlement zouden kiezen. De heroverde vrijheid, die verloren was door te kiezen, werd na 1945 door keuzes voor samenwerking, in plaats van strijd, bestendigd in de langste vredestijd voor West-Europa ooit. Nu veertig jaar later is de Europese Unie uitgebreid tot het hele continent. Het is wankel verband, waarin veel mis gaat, zo zeer dat veel mensen twijfelen aan de samenwerking. Twijfel is altijd goed, het is het begin van denken, overwegen en de juiste keuze.
Het belangrijkste in heel Europa is één begrip: Vrijheid. Vrijheid voor mannen en vrouwen. Vrijheid is kwetsbaar: daaraan herinneren deze zes graven hier in Noorddijk.
Dus, ga stemmen op de 23 mei en als je gaat stemmen: Kies voor Vrijheid!

Paul Marius Borggreve, Vinkhuizen – Noorddijk
4 mei 2019